مسجد جامع
یکی از قدیمی ترین مسجدهای تاریخی عراق مسجد بزرگ سامراء است که از بناهای زمان متوکل، ابتدای قرن سوم هجری، است و ساخت آن از ۸۴۸ تا ۸۲۵م طول کشید. این مسجد هم به لحاظ وسعت و هم به لحاظ قدمت از دیگر مسجدهای عراق بزرگ تر است مساحت داخلی آن ۲۴۰ × ۱۵۶ متر و مساحت بیرونی آن ۳۷۶ × ۴۴۰ متر است که در مجموع ۳۸۰۰۰ مترمربع را به خود اختصاص می دهد. چهارده درب ورودی دارد که سه درب در ضلع شمالی، چهار درب در غرب و شرق و نُه درب در جنوب قرار دارد. صحن مسجد نیز ۱۱۰ × ۱۶۰ متر است.
این مسجد در بیرون شهر فعلی سامراء و حدود دو کیلومتر پایین تر از آستان مقدس عسکریین قرار دارد. امروزه، از این مسجد تنها دیواره های آن و مناره معروف به ملویه باقی مانده است. داخل مسجد سقف ندارد و کف آن همه خاکی است. دیوارهای بسیار ضخیم آن همانند دیوارهای قلعه ای است که حدود دو متر ضخامت دارد. ارتفاع آن ده متر و دارای چهل برج در ضلع های مختلف است. ضلع های شمالی و جنوبی، هریک، هشت برج و ضلع های شرقی و غربی دارای ده برج است.
هزینه ساختمان این مسجد در آن دوران، نزدیک به چهارصد هزار دینار طلا بوده است. این مکان ابتدا در خارج از شهر قرار داشت و کنار راه آن بازار و دکان هایی ساخته بودند. راه مسجد به حدی وسیع بود تا خلیفه بتواند سواره یا پیاده به مسجد بیاید و در آن مسجد نماز گزارد. وسط صحن حوضی ساخته بودند که فواره های آن همواره در حال فوران بود. از این مسجد امروزه فقط دیوارها و مناره آن باقی است که در دوران معاصر بازسازی شده است.

مناره ملویه
متوکل عباسی در ضلع شمالی مسجد بزرگ سامراء مناره ای ساخت که هنوز، پس از ۱۲۰۰ سال، راست قامت برجای مانده و از کیلومترها مسافت چشم بیننده را به خود خیره می سازد. این مناره عظیم به لحاظ سبک و نوع معماری از عجایب دنیا و در جهان اسلام بی نظیر است. ارتفاع آن به ۵۵ متر می رسد که برروی یک قاعده و پایه مربعی شکل به مساحت ۳۲متر بنا شده است. این مناره به شکل مخروطی از قاعده ای بسیار پهن به مساحت ۳۲ متر آغاز و تا بالاترین نقطه امتداد می یابد و رأس آن با شش متر مساحت ختم می شود. از عجایب این مناره سبک منحصر به فرد آن در پلکان های مناره است که برخلاف همه مناره ها، پلکان آن از بیرون و اطراف مناره است و به صورت مارپیچ و مدور در شش دور، از پایین تا بالا، امتداد دارد و شکلی چون حلزون به خود می گیرد. ارتفاع هریک از پلکان ها حدود ده سانتی متر است و علت کوتاهی آن ها این بود که خلیفه می خواست با اسب از آن ها بالا رفته و ارتفاع مناره را صعود کند. در دوره های بعد، ابن طولون در قاهره مسجد و مناره ای به همین سبک ولی کوچک تر از آن احداث کرد. این بنا و معماری ظاهراً به تقلید از معبدهای کلدانیان و بابلیان و یابرج بابل ساخته شده است. زیرا کلدانیان این نوع معبدها را برای انجام قربانی می ساختند که می باید به بالاترین نقطه برده و تقدیم خدایان شود.

جامع ابی دُلف
یکی دیگر از مسجدهای قدیمی و تاریخی سامراء، مسجد ابودلف است که توسط ابودلف قاسم بن عیسی عجلی کرجی، از حاکمان عصر عباسی(ف ۲۲۶ ق)، ساخته شد. ابو دلف، در ادب و شعر و جنگ آوری و شجاعت شهره بود، سفری به ایران داشت و خاطراتش را در سفرنامه ای به نام سفرنامه ابی دُلف در ایران به رشته تحریر در آورده است.
مسجد ابی دلف در شمال شرقی سامراء، در محله المتوکلیه، قرار دارد و مساحتی حدود سی هزار متر مربع، یعنی ۱۳۵ × ۲۱۳ متر، با هفده درب ورودی و پنج رواق و شبستان دارد. در داخل شبستان محراب و منبر واقع شده و صحن آن دارای سه حیاط است که مناره ای نیز در کنار آن ساخته شده است. ترکیب معماری این مسجد را معماران مغربی و مصری در قیروان و قاهره اقتباس کرده و مسجدهایی بر آن اساس ساخته اند. ساخت مسجد ابی دُلف در حدود ۲۴۶ ق به پایان رسید و امروزه از آن جز دیوارهای مخروبه بیرونی و شبستان اثری برجای نمانده است.

منبع: عتبات عالیات عراق؛ دکتر اصغر قائدان

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد