تاریخچه آستان سامرا
آستان مقدس سامرا، خاکجای دو امام دهم و یازدهم شیعه، حضرت امام علی نقی(علیه السلام) و امام حسن عسکری(علیه السلام) است که به آستان امامین عسکریین(علیهما السلام) نیز شناخته می‌شود. این آستان مقدس، از دیرباز تاکنون، یکی از زیارتگاه‌های مهم شیعه در جهان بوده و وجود آن در شهر سامرا، این شهر را به یکی از چهار شهر زیارتی مهم شیعیان در عراق، تبدیل کرده است. (تصویر شماره ۲۶۰)
هسته اولیه آستان سامرا، خانه امام هادی(علیه السلام) است که پس از احضار شدن به سامرا به دستور متوکل عباسی، برای سکونت خود از «دلیل بن یعقوب نصرانی»، خریداری نمود.[۱]این خانه، در یکی از محلات سامرا، به نام عسکر المعتصم واقع بود و امام یازدهم شیعه(علیه السلام) نیز با انتساب به همین محله، به لقب «عسکری» شهرت یافت.[۲]
حضرت امام هادی(علیه السلام) پس از وفات، در خانه خود به خاک سپرده شد. سپس امام حسن عسکری(علیه السلام) را نیز پس از درگذشت، کنار قبر شریف ایشان، به خاک سپردند. افزون‌بر این دو امام، شخصیت‌های دیگری از خاندان ایشان، از جمله حکیمه، دختر امام محمد جواد(علیه السلام)، نرجس، همسر امام حسن عسکری(علیه السلام) و مادر امام زمان[، جعفر کذاب، فرزند امام هادی(علیه السلام) نیز در همین خانه، به خاک سپرده شدند.
درباره تاریخچه و روند ساخت بارگاه امامین عسکریین(علیهما السلام) در قرون اولیه اسلامی، اطلاعات موثق چندانی در منابع معتبر تاریخی، به چشم نمی‌خورد. اما مرحوم شیخ محمد سماوی تاریخچه احداث آستان سامرا را در منظومه‌ای به زبان عربی، سروده است. بر این اساس، در سال ۳۳۳ه‍ .ق، ناصرالدوله حمدانی، گنبدی روی قبر دو امام، بنا کرد و برای شهر سامرا، حصاری بنیان نهاد.[۳]
در سال ۳۳۷ه‍ .ق، معزالدوله دیلمی پس از پیروزی بر ناصرالدوله، وارد سامرا شد و اموالی برای آبادانی شهر، صرف نمود و اقدامات عمرانی ناصرالدوله را تکمیل کرد. به دستور وی، صندوقچه‌ای از چوب، بر قبر مطهر نهادند. پس از وی نیز برادرزاده‌اش، عضدالدوله دیلمی، در سال ۳۶۸ه‍ .ق، گنبد و بارگاه سامرا را بازسازی کرد و صحن آن را توسعه داد و حصار پیرامون شهر را بازسازی کرد.[۴]
گفتنی است، این بازسازی‌ها، بیشتر در منابع جدید، ذکر شده و در منابع کهن، نیامده است. البته اقدام به احداث و بازسازی این آستان، از سوی شخصیت‌هایی همچون ناصرالدوله حمدانی و عضدالدوله دیلمی، با توجه به اقداماتی که برای احیای دیگر زیارتگاه‌های شیعه داشته‌اند، بعید نمی‌نماید. اما همان‌گونه که بیان شد، در منابع تاریخی معتبر، از این بازسازی‌ها، یاد نشده است. به هرحال، آنچه در این منابع، بدان تصریح شده، آن است که ارسلان بساسیری (متوفای ۴۵۱ه‍ .ق)، از امرای شیعه مذهب که علیه خلفای عباسی خروج کرد، در حدود سال ۴۵۰ه‍ .ق، به بنای بارگاهی بر قبر امامین عسکریین(علیهما السلام) اقدام نمود.[۵](تصویر شماره ۲۶۱ و ۲۶۲)
عبدالجلیل قزوینی رازی، بنای گنبد آستان سامرا را به امیر شرف‌الدوله مسلم ابن قریش عقیلی (متوفای ۴۷۸ه‍ .ق)، حاکم شیعه مذهب موصل و حلب، نسبت داده است.[۶]شاید اقدام یاد شده مسلم بن قریش، شامل اصلاحات یا اضافاتی در حرم سامرا بوده است. از خلیفه عباسی، الناصر لدین الله، نیز درِ چوبی نفیسی برای سرداب غیبت امام زمان[، باقی مانده است که نشان‌دهنده اهتمام وی، به این آستان مقدس است.
به نوشته مورخان، ساختمان باقی‌مانده از سوی بساسیری، در سال ۶۴۰ه‍ .ق، در آتش سوخت و نام وی که روی بنا ثبت شده بود، در این آتش‌سوزی از بین رفت. پس به دستور مستنصر عباسی، مطابق وضعیت قبل، بازسازی گردید.[۷]همچنین به دستور این خلیفه، صندوق‌هایی بر قبر دو امام(علیهما السلام) نصب شد که گویا بعدها در جریان یک آتش‌سوزی در سال ۱۱۰۶ه‍ .ق، از بین رفت.[۸]با توجه به اینکه در دوره مستنصر، صندوق‌های چوبی مزین به نقوش اسلامی و کتیبه‌های عربی، روی قبور شریف امامان معصوم: در عراق، نصب گردید که از این میان، صندوق قبر امام موسی کاظم(علیه السلام) نیز در کاظمین باقی مانده است، به نظر می‌رسد، صندوق‌های قبر امامین عسکریین نیز مشابه همان صندوق باشد. (تصویر شماره ۲۶۳)
به گفته مرحوم سماوی در منظومه خود، بازسازی دیگر حرم سامرا، در دوره آل‌جلایر به دست سلطان حسن جلایری، صورت گرفته است.[۹]در سال ۱۱۰۶ه‍ .ق، آتش‌سوزی بزرگی در آستان مقدس رخ داد که باعث از بین رفتن درها، فرش‌ها و صندوقچه‌های قبور و سایر اشیای نفیس موجود در حرم گردید. پس از این آتش‌سوزی، حرم مطهر سامرا، به دستور شاه سلطان حسین صفوی، بازسازی و تعمیر گردید و ضریح و صندوقچه‌های جدیدی در ایران، ساخته شد که شاه سلطان حسین، آنها را به دست چند تن از علما و مشاهیر، به سامرا ارسال کرد و در مراسم باشکوهی بر قبور شریف، نصب گردید.[۱۰]
حدود سال ۱۲۰۰ه‍ .ق، احمد خان دنبلی، حاکم آذربایجان، میرزا محمد رفیع بن میرزا محمد شفیع مستوفی الممالک را مأمور بازسازی آستان مقدس کرد و دستور داد تا سرداب، حرم مطهر، رواق‌ها، ایوان‌ها و صحن شریف، مشابه حرم امیرمؤمنان(علیه السلام) در نجف، بازسازی و توسعه یابد.[۱۱]در کتیبه‌ باقی‌مانده از این تعمیرات، نام میرزا محمد رفیع، دیده می‌شود. این تعمیرات، به سبب کشته شدن احمد خان دنبلی، ناتمام ماند و فرزندش، حسینقلی‌خان دنبلی، ۲۵ سال بعد، آن را دنبال کرد. او کاشی‌های گنبد را بازسازی نمود و برای زائران، حمام، کاروانسرا و مسجد ساخت. حسینقلی‌خان بر مزار نرگس خاتون و حکیمه خاتون نیز ضریحی قرار داد.[۱۲]
در دوره قاجار، شیخ عبدالحسین تهرانی، معروف به شیخ‌العراقین، براساس وصیت امیرکبیر، از ثلث اموال وی، بازسازی کامل و همه‌جانبه‌ای را در حرم انجام داد که عبارت بود از: طلاکاری گنبد، تعمیر صحن و ایوان، تعبیه سنگ‌های مرمر سبز در دیوارهای رواق‌ها و حرم، ترمیم بخش‌هایی از دیوارهای صحن و کاشی‌کاری آنها. این اقدامات در ۱۲۸۵ه‍ .ق، پایان یافت.[۱۳]
در دوره حضور میرزای شیرازی (متوفای ۱۳۱۲ه‍ .ق) در سامرا، در اوایل قرن چهاردهم هجری، حرم و رواق‌ها، آینه‌کاری و سنگ‌های کف صحن شریف، ترمیم شد و ساعت بزرگی بر درِ قبله، نصب گردید.[۱۴]در سال ۱۳۵۵ه‍ .ق، عده‌ای شبانه به آستان مقدس حمله‌ور شدند و مقداری از طلاهای گنبد را سرقت کردند. در ماه صفر سال ۱۳۵۶ه‍ .ق، نیز قفل درِ آستانه را شکستند و شمعدان‌های حرم را که از نقره خالص بود و هریک، هشتاد کیلو وزن داشت، ربودند.
در سال ۱۳۸۰ه‍ .ق، تعمیرات و اقدامات وسیعی به دست حاج علی اصفهانی کهربایی از تجار معروف کربلا، در آستانه عسکریین آغاز شد که از آن جمله، می‌توان به نصب ضریح نقره و طلاکوب بر قبور شریف، اشاره کرد. همچنین ایشان در سال ۱۳۸۷ه‍ .ق، هر دو گلدسته آستانه را به هزینه شخصی خود، طلاکاری نمود و خانه‌های قسمت شمال و شرق صحن شریف را خریداری کرد و بر مساحت صحن شریف افزود.[۱۵]
با آغاز درگیری‌های فرقه‌ای در عراق که مدتی پس از سقوط رژیم بعثی این کشور آغاز شد، در ساعت ۶:۴۵ یا ۷ صبح روز چهارشنبه، ۲۳ محرم ۱۴۲۷ه‍ .ق، (مصادف با ۲۲ فوریه ۲۰۰۶ م و ۳/۱۲/۱۳۸۴ ه‍ .ش)، عده‌ای از نیروهای سلفی وابسته به سازمان تروریستی القاعده، با پوشیدن لباس پلیس عراق، وارد حرم مطهر امامین عسکریین(علیهما السلام) شدند و اسلحه نگهبانان را گرفتند و حرم شریف را با مواد منفجره به وزن حدود ۲۰۰ کیلوگرم، بمب‌گذاری کردند.[۱۶]در نتیجه انفجار هولناک ناشی از این بمب‌گذاری، گنبد و بخش‌هایی از ساختمان حرم مطهر ویران گردید.
به فاصله یک سال و اندی از این بمب‌گذاری، آستان مقدس سامرا در ساعت ۹ صبح روز ۲۷ جمادی‌الاولی ۱۴۲۸ه‍ .ق (مصادف با ۱۳ ژوئن ۲۰۰۷ م و ۲۳/۳/۱۳۸۶ ه‍ .ش)، هدف دو انفجار تروریستی دیگر قرار گرفت که در نتیجه آن، دو گلدسته طلایی این آستان مقدس و بخش‌های دیگری از حرم مطهر ویران گردید و سقف سرداب غیبت فرو ریخت.[۱۷]
این دو انفجار، از سوی شیعیان به شدت محکوم گردید و برای چند روز، عزای عمومی اعلام گردید و حوزه‌های علمیه و دروس مراجع تقلید شیعه، تعطیل شد. پس از این ویرانی‌ها، شیعیان جهان بلافاصله با بخشش هدایای نفیس و کمک‌های نقدی، آمادگی خود را برای بازسازی آستان مقدس سامرا اعلام کردند و کار بازسازی با اجرای ستاد بازسازی عتبات عالیات و همکاری مهندسان و معماران و هنرمندان ایرانی، آغاز شد و اکنون عملیات بازسازی، آخرین مراحل خود را سپری می‌کند. (تصویر شماره ۲۶۴ و ۲۶۵)
توصیف معماری آستان مقدس[۱۸]
آستان مقدس در سابق، سه صحن داشته است که گرداگرد حرم را فراگرفته بود. صحن اول یا صحن امامین (عسکریین(علیهما السلام))، مقابل ایوان بزرگ حرم قرار داشت و به طول و عرض ۷۸ × ۷۷ متر، بزرگ‌ترین صحن بود. صحن دوم به نام صحن مصلی و به طول و عرض ۵۰ × ۴۰ متر بود. صحن سوم نیز به نام صحن غیبت و متصل به ساختمان سرداب غیبت، دارای ابعاد ۶۴ × ۵/۶۱ متر بود. در دوران اخیر، دیوارهای صحن‌ها را برداشتند و صحن‌ها به‌صورت یکپارچه، به یکدیگر متصل شدند.
اطراف صحن را حصاری از ۶۲ ایوان کوچک، فراگرفته است. میان هر ضلع حصار بیرونی، یک دروازه اصلی وجود دارد و در مجموع، آستان مقدس دارای چهار دروازه است. بالای دروازه مقابل ایوان اصلی، یک برج ساعت، به چشم می‌خورد.
حرم مطهر، میان آستان قرار دارد و گرداگرد آن را چهار رواق فراگرفته است. ابعاد حرم، ۱۲ × ۱۲ متر و رواق‌ها ۲۰ × ۲۰ متر است. رواق‌ها از طریق پنج ورودی، به داخل حرم، متصل می‌شود. دو ورودی در سمت جنوب، دو ورودی در سمت شمال و یک ورودی در سمت شرق قرار دارد. از میان آنها، چهار ورودی، دارای درهای نقره‌کوب و یک ورودی، دارای در طلا و نقره است. سقف و دیوار رواق‌ها، یکسان است و همه به دست هنرمندان ایرانی و با هزینه حاج علی‌نقی کاشانی، آینه‌کاری شده است. رواق جنوبی نیز در زمان مرحوم میرزای شیرازی، آینه‌کاری شده است. کف رواق‌ها و ایوان‌ها از سنگ مرمر است که در سال ۱۳۸۱ه‍ .ق، با سنگ‌های مرغوب ایتالیایی، تعویض گشته است.
مقابل درِ جنوبی آستان و در قسمت جنوبی صحن، ایوان مستطیل شکلی قرار دارد که از سمت شمال، به رواق جنوبی حرم متصل است. این ایوان، ۳۳ متر طول و ده متر عرض دارد و دیوارهای آن، به دست هنرمندان ایرانی کاشی‌کاری شده است. کف ایوان و نیز ازاره‌های آن تا ارتفاع یک متری، با سنگ مرمر پوشیده شده است.
دو طرف ایوان جنوبی، دو گلدسته بزرگ و زیبای آستان قرار دارد. این دو گلدسته، به ارتفاع ۳۶ متر، در دوره ناصرالدین‌شاه، به دست شیخ عبدالحسین مجتهد تهرانی (شیخ العراقین) بازسازی شده و بخش فوقانی آن را حاج علی اصفهانی کهربایی در سال ۱۳۸۷ه‍ .ق، طلاکاری کرده است.
گنبدی که بر فراز حرم مطهر قرار دارد، از گنبد سایر عتبات عالیات، بزرگ‌تر و محکم‌تر است. گنبد کنونی ساخته دست میرزا احمد خان دنبلی و فرزند اوست که با آجر ساخته شد و با کاشی‌های خاکستری، تزیین گشت. سپس در دوره ناصرالدین‌شاه، با نظارت شیخ عبدالحسین تهرانی و از ثلث ثروت امیرکبیر، طلاکاری گردید. محیط گنبد، ۶۸ متر است و ۷۲ هزار کاشی طلا در آن، به کار رفته است. داخل گنبد، آینه‌کاری و مزین به آیه‌های قرآنی و اسامی ائمه اطهار با کاشی‌های هفت‌رنگ است.

[۱]. تاریخ بغداد، ج۱۲، ص۵۷.

[۲]. دایره المعارف الاسلامیه الشیعیه، ج۱۳، ص۱۳۸.

[۳]. مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، ذبیح الله المحلاتی، ج۱، ص۳۱۸.

[۴]. همان، ص۳۲۱ و ۳۲۴.

[۵]. الحوادث الجامعه، ص۷۹؛ البدایه والنهایه، ج۱۳، ص۱۸۶.

[۶]. النقض، عبدالجلیل رازی قزوینی، ص۲۳۸.

[۷]. الحوادث الجامعه، ص۷۹؛ البدایه والنهایه، ج۱۳، ص۱۸۶.

[۸]. مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، ج۱، ص۳۷۴.

[۹]. مآثر الکبراء فی تاریخ سامراء، ج۱، ص۳۷۷.

[۱۰]. همان، صص۳۷۴ و ۳۸۰.

[۱۱]. همان، صص ۳۸۶ و ۳۸۷. (به نقل از تحفه العالم، ص۱۴۲)

[۱۲]. عتبات عالیات عراق، اصغر قائدان، ص۲۰۲ (به نقل از تاریخچه شهر سامرا، مصلح‌الدین مهدوی، صص ۳۸ و ۴۰)

[۱۳]. عتبات عالیات عراق، اصغر قائدان، ص۲۰۲.

[۱۴]. دائرهالمعارف تشیع، ج۱، ص۹۴.

[۱۵]. همان، ص۹۴.

[۱۶]. تقویم شیعه، عبدالحسین نیشابوری، ص۴۰.

[۱۷]. تقویم شیعه، صص ۱۵۵ و ۱۵۶.

[۱۸]. در توصیف معماری آستان مقدس، از کتاب عتبات عالیات عراق، اصغر قائدان، صص ۲۰۷ و ۲۰۹، بهره جسته‌ایم.

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد