در روزگاران گذشته که از وسایل امروزى چون کولر و پنکه و… خبرى نبود، مردم مجبور بودند براى در امان ماندن از گرماى تابستان، به ویژه مناطق گرمسیر، سردابهایى را در زیر زمین بسازند و این کار در میان مردم چیزى مرسوم و متداول بود، مخصوصاً مردان مبارز و انقلابى را چنین جایگاهى لازم بود تا در مواقع ضرورى و دور از چشم اغیار، بتوانند با احباب و یاران خویش گرد هم آیند و طرحى نو دراندازند.

امامان معصوم(علیهما السلام) نیز از این قاعده مستثنى نبودند، به ویژه که آن پیشوایان الهى، همیشه مرکز حرکتها و قلب انقلابهاى مردمى بودند، تنها اشاره اى از آنها کافى بود تا جهان را تکان دهد.

بنى عبّاس که اولاد على(ع) را تنها رقیب خویش مى دانستند و به خوبى مى دیدند که قبلۀ دلهاى دلیرمردان و پاک دلان چیزى جز خانۀ امامان معصوم شیعه نیست مى خواستند به هر قیمت که شده میان مردم و رهبرشان مانعى ایجاد کنند، روزى زندان را بر این کار مى‌گزیدند و روزى دیگر خانۀ خود امام(ع) را برایش زندان مى‌کردند.

و این کار را در عصر امام دهم و یازدهم با سرسختى تمام اجرا مى کردند،چراکه با تواتر شنیده بودند که مهدى موعود(عج) و برهم زننده بساط ستمگران از نسل آن دو بزرگوار خواهد بود.

و از همان روز اوّلى که مهدى منتظر «روحى فداه» آن آخرین امید محرومان و مظلومان متولّد شد تا روز شهادت و رحلت مولا امام عسکرى(ع)، کسى آن حضرت را جز در همان خانه ندید.

و از آنجایى که سرداب خانه، بیش از هر جاى دیگر خانه، دور از چشم اغیار و مأموران حکومتى بود، احتمال زیاد است که حضرت دوست جان جهانیان فداى خاک پایش باد بیشتر در همان سرداب مقدّس بسر مى برد.

و پیش از غیبت صغرى آخرین بارى که خیل کثیرى از مردم، مولا امام مهدى(عج) را دیدند در همان خانه بود و در همین سرداب بود که از چشم ناپاک مأموران عبّاسى ناپدید شد.

باب غیبت در سامرا

در این خصوص مقاله اى در دست است که ما را از هر جهت بى نیاز مى کند و ما با اندک تلخیص و تصرّفى آن را مى آوریم، امید که مترجم محترم این جسارت را بر ما ببخشند. در شهر سامرا در «سردابى» که به نام «غیبهالمهدى» مشهور است، در چوبى زیبایى وجود دارد که از دورۀ خلیفۀ عباسى «الناصر لدین الله» به یادرگار مانده است. این اثر ارزنده و گرانبها که از چند قسمت قطعه چوب‌هاى مشبّک و آراسته به نقش و نگار و نوشته‌هاى زیبا و دلپذیر ساخته شده، بیانگر دقّت زیاد و چشمگیر در فن نجارى و نیز نهایت نازک بینى و ظریف کارى در ذوق هنرى است. دانشمندان غربى موفق به ارزشیابى این در نشده اند و اثرى متناسب با ارزش هنرى و تاریخى آن منتشر نکرده اند.

مسجد جامع نو سامرا در وسط شهر فعلى قرار گرفته است. کسى که از دور به سامرا بنگرد،در وسط شهر دو گنبد خواهد دید که یکى از آن دو با کاشیهاى طلایى برّاق و دیگرى با کاشى هاى رنگى بسیار زیبا پوشیده شده است. هر یک از این دو گنبد به ساختمان مستقل و مجزّا از دیگرى تعلّق دارد. گنبد بزرگ طلایى بر فراز ضریح مطهّر و گنبد کوچکِ رنگى روى مسجد جامع قرار گرفته است.

ضریح مطهّر که قبر شریف امام هادى(ع) و امام عسکرى(ع) را در خود جاى داده، در وسط ساختمان مستطیل شکلى ساخته شده است و از دو گوشۀ ضلع جنوبى آن،دو مناره، سر به فلک کشیده است.

سردابهاى سامرا

کرانۀ چپ رود دجله که در امتداد سامرا قرار دارد از کرانۀ راست آن، چند متر بالاتر است. در زیر لایۀ خاکى این زمین مرتفع، یک لایۀ سنگى وجود دارد که در میان دانشمندان زمین‌شناسى به نام شفتۀ طبیعى معروف است. این لایۀ سنگى از ریگهایى در اندازه هاى متفاوت شکل گرفته که یک مادّۀ چسبنده آنها را به یکدیگر چسبانده است.

ارتفاع زمین از سطح آب به صورتى که گفته شد از یک سو و وجود لایۀ سنگى در عمق نسبتاً اندک از جانب دیگر، کندن سردابهاى گود و عمیق را در زیر ساختمانها آسان مى کند. به همین جهت سردابهاى فراوانى؛ چه در زیر بقایاى کاخها و خانه هاى باستانى و چه در زیر طبقات بناهاى کنونى سامرا به چشم مى خورد.

سرداب غیبت

سرداب غیبت از جمله سردابهاى عمیقى است که به صورتى که شرح دادیم در زیر لایۀ سنگى یاد شده حفر شده است. این سرداب از سه قسمت عمده تشکیل شده است که عبارت است از یک غرفۀ شش ضلعى، یک غرفۀ مستطیل کوچک و یک غرفۀ مستطیل بزرگ.

غرفۀ مستطیل شکل بزرگ در میان مردم به «مصلاى مردان» و غرفۀ مستطیل شکل کوچک به «مصلاى زنان» معروف است. این بخشها با دو راهرو بلند و طولانى به یکدیگر مربوط مى شوند؛ یعنى یک راهرو طولانى، مصلاى مردان و مصلاى زنان را به هم وصل مى کند و یک راهرو طولانى دیگر بین مصلاى مردان و غرفۀ شش ضلعى وجود دارد. همچنین این بخشهاى سه گانه،هر یک از طریق روزنه اى کوچک و طولانى که از قسمت فوقانى دیوار آغاز شده و تا پایین ترین حدّ دیوار بیرونى مسجد جامع امتداد مى یابد، نور و هوا مى گیرد.

پلکانى که راه ورود و خروج سرداب است، به غرفۀ شش ضلعى منتهى مى شود و داراى بیست پلّه است. ورودى این پلکان و سرداب در داخل ساختمان مسجد و بر دیوارى قرار گرفته که ورودى نمازخانه نیز در آن واقع است.

حجرۀ غیبت

در انتهاى غرفۀ مستطیل شکل بزرگ، یعنى در انتهاى مصلاى مردان، درِ چوبى (باب غیبت) واقع شده است. در پشت این در، اتاق کوچکى قرار دارد، این اتاق به نام «محل غیبت امام زمان(عج)» شهرت دارد و در جلوى آن در واقع حفاظ مشبّکى است که آن را از بقیۀ غرفه جدا مى‌کند. چاه معروف به «چاه غیبت» هم در گوشۀ همین اتاق قرار دارد.

باب غیبت

این همان در چوبى است که حجرۀ غیبت را از مصلاى مردان جدا مى‌کند، سمت جلو اتاق را به صورت کامل فراگرفته است و به وسیلۀ دو قطعۀ مستطیل شکل از جلو این حجره فراتر مى‌رود و بدین ترتیب قسمت پایین دیوار رو به رویى مصلا را نیز مى‌پوشاند. بنابراین مى‌توانیم بگوییم که طول در، برابر با عرض نمازخانۀ مردانه است؛ امّا ارتفاع آن بیش از سه متر مى‌باشد.

قسمتهاى مختلف این در که سمت پیشین اتاق غیبت قرار دارد، مشبّک است؛ ولى بخشهایى که دیوار نماز خانه را پوشش داده، غیر مشبّک هستند. قسمتهاى مشبّک در از پیوستن قطعه‌هاى چوبى با اشکال هندسى، به یکدیگر ساخته شده که در چشم بیننده به سه گونه جلوه مى‌کند:

الف دو قسمت مشبّک که به عنوان دو لنگۀ در محسوب مى‌گردند.

ب دو قسمت مشبّک که در دو طرف در واقع شده‌اند.

ج یک قسمت مشبّک که کتیبۀ تزیین شدۀ سر در را تشکیل مى‌دهد.

کتیبۀ در

این کتیبه بر چوب اطراف چهار چوبۀ در و دو طرف مستطیل شکلى که از دو سو به آن پیوسته است، کنده کارى شده است. متن نوشته به خط نسخ بسیار زیبایى بر زمینۀ طلایى نوشته شده است.

این نوشته حاکى از آن است که این در به فرمان خلیفۀ عباسى «الناصر لدین الله» و در سال ۶٠۶ هجرى قمرى (١٢٠٩ میلادى) به سرپرستى «معد بن الحسین بن سعد الموسوى»، ساخته شده است. در کتابهاى تاریخى، راجع به این «معد» آمده است که او «شرف الدین ابوتمیم معد بن الحسین الموسوى» متوفّاى ۶١٧ ق (١٢٢٠م) است.

متن دستخط کنده‌کارى شده در اطراف در

بسم الله الرحمن الرحیم، قل لا اسألکم علیه اجرا الاّ الموده فى القربى. و من یقترف حسنه نزد له فیها حسنا، ان الله غفور شکور.

هذا ما امر بعلمه سیدنا و مولانا الامام المفترض الطاعه على جمیع الانام ابوالعباس احمد الناصر لدین الله امیرالمؤمنین و خلیفه رب العالمین الذى طبق البلاد احسانه و عدله و غمر العباد بره و فضله قرب الله اوامره الشریفه باستمرار النجح والیسر و ناطها بالتأیید و النصر و جعل لایامه المخلده حدا لایکبو جواده و لا رائه الممجده سعدا لایخبو زناده فى عز تخضع له الاقدار فتطیعه عواصیها و ملک تخشع له المملوک فتملکه نواصیها بتولى المملوک معد بن الحسین بن السعد الموسوى الذى یرجو الحیاه فى ایامه المخلده و یتمنى انفاق بقیه عمره فى الدعاء لدولته المؤیده استجاب الله ادعیته و بلغه فى ایامه الشریفه امنیته.

(ذالک فى ربیع الثا)نى من سنه ست و ستمائه هلالیه و حسبنا الله ونعم الوکیل و صل الله على سیدنا النبیین و على آله الطاهرین و عترته و سلم تسلیما

به نام خداوند بخشندۀ مهربان. بگو (اى پیامبر) از شما جز مهر ورزیدن در حقّ بستگان، هیچ مزد و پاداشى نمى‌خواهم و آن کس که کار نیکو انجام دهد، بر نیکى‌اش بیفزاییم وخدا بسیار آمرزنده و پذیرندۀ شکر بندگان است. (سورۀ شورا، ٢٣)

این کار به دستور پیشوایى که اطاعتش بر همۀ مردم واجب است؛ سیّد و مولاى ما «ابوالعباس احمد الناصر لدین الله»، فرمانرواى مؤمنان و خلیفۀ پروردگار جهانیان که عدل و احسانش همه جا را فراگرفته و جود و کرمش بندگان را شامل گشته. خداى متعال فرمانهاى فرخنده‌اش را همواره به سهولت و رستگارى مقرون سازد و با نصرت و پشتیبانى خویش مستدام دارد و براى روزگار اقتدار پاینده‌اش کرانه‌اى مقرّر دارد که هرگز پایان نپذیرد و به افکار و اندیشه‌هاى بزرگش پرتوى بخشد که هیچ‌گاه به خاموشى نگراید؛ در مقام منیع عزّتى که شوکتمندان سر بر آستانش سایند و سرکشان، تسلیم و مطیعش گردند و با دولتى که سایر دولتمردان سر بر آستانش سایند و سرکشان، تسلیم و مطیعش گردند و با دولتى که سایر دولتمردان به بند طاعتش درآیند و سررشتۀ کارها بدو سپارند. به سرپرستى بندۀ درگاه «معد بن الحسین بن سعد الموسوى» صورت پذیرفت، که آرزومند زیستن در روزگار اقتدار جاودانۀ اوست و امیدوار گذراندن باقیماندۀ عمر خویش در دعا براى دولت مؤید او مى‌باشد. امید است خداوند دعاهاى او را مستجاب نماید و در این روزگار خجسته او را به آمال و آرزوهایش برساند.

این اقدام در ماه ربیع الثانى سال ۶٠۶ قمرى به انجام رسید. و خداوند ما را بس است و او بهترین وکیل است، سلام و صلوات بر سیّد و سرور ما؛ خاتم پیامبران و بر آل و دودمان پاکیزۀ او باد.

کتیبۀ کوفى در محلّ غیبت امام زمان(عج)

دیوارهاى محلّ غیبت با کاشیهاى رنگى و مزیّن به گلبوته آراسته شده است. چیزى که هست در میان این کاشیها، یک نوار چوبین در طول دیوارهاى سه گانه این محل امتداد پیدا کرده است. این نوار چوبى، نوشته‌اى به خط کوفى را با خود دارد که متن آن از این قرار است:

«بسم الله الرحمن الرحیم، محمد رسول الله. امیرالمؤمنین علىّ بن ابى‌طالب، الحسن بن على، الحسین بن على، علىّ بن الحسین، محمّد بن على، جعفر بن محمد،موسى بن جعفر، على ابن موسى،محمد بن على، على بن محمد، الحسن بن على، القائم بالحق علیهم السلام. هذا عمل على بن محمد و بن آل محمد رحمه الله.»

این نوشته بر سه قطعه چوپ بلند، کنده کارى شده است.

 

شما هم می توانید دیدگاه خود را ثبت کنید

√ کامل کردن گزینه های ستاره دار (*) الزامی است
√ آدرس پست الکترونیکی شما محفوظ بوده و نمایش داده نخواهد شد